Bài giảng Y Khoa

Xét nghiệm Amylase và áp dụng trong thực hành lâm sàng

AMYLASE

NHẮC LẠI SINH LÝ

Amylase là một enzym được sản xuất chủ yếu ở tụy và các tuyến nước bọt và với một lượng không đáng kể ở gan và vòi trứng. Amylase tham gia vào quá trình tiêu hóa các carbonhydrat phức tạp thành các đường đơn.

Hoạt độ amylase toàn phần có thể đo được trong huyết thanh, nước tiểu hay trong các dịch sinh học khác của cơ thể (vd: dịch cổ trướng, dịch màng phổi…). Hoạt độ toàn phần này là tổng hoạt độ của 2 isoenzym chính: isoenzym P có nguồn gốc từ tụy và isoenzym S có nguồn gốc từ tuyến nước bọt, phổi, sinh dục hay khối u. Trong huyết thanh của người bình thường, isoenzym typ S chiếm ưu thế hơn một chút. Thông thường, có thể đo được hoạt độ amylase trong huyết thanh và trong nước tiểu.

Có rất nhiều nguyên nhân gây tăng hoạt độ amylase máu và/ hoặc amylase nước tiểu. Ngoài viêm tuyến nước bọt, tình trạng gia tăng rõ rệt hoạt độ amylase gợi ý trước tiên tới chẩn đoán viêm tụy cấp hay đợt tiến triển cấp của viêm tụy mạn. Nếu không thấy có tình trạng viêm tụy, cần yêu cầu đo hoạt độ isoenzym P và S.

MỤC ĐÍCH VÀ CHỈ ĐỊNH XÉT NGHIỆM

Để khẳng định chẩn đoán viêm tụy cấp hay đợt cấp của viêm tụy.

CÁCH LẤY BỆNH PHẨM

– Máu: xét nghiệm được thực hiện trên huyết thanh. Yêu cầu bệnh nhân nhịn ăn trước khi lấy máu xét nghiệm.
– Nước tiểu: Thu bệnh phẩm nước tiểu 24h. Nước tiểu được bảo quản trong tủ mát hay trong đá lạnh.

GIÁ TRỊ BÌNH THƯỜNG

– Amylase máu:
+ Người lớn: 53 – 123 U/L hay 0,88 – 2,05 nkat/L.
+ Người có tuổi: tăng nhẹ so với giá trị bình thường.
– Amylase niệu: 0 – 375 U/L hay 0 – 6,25 μkat/L.

TĂNG HOẠT ĐỘ AMYLASE MÁU

Các nguyên nhân chính thường gặp là:
– Viêm tụy cấp.
– Nghiện rượu.
– Tắc mật.
– Sỏi ống mật chủ.
– Nhiễm toan ceton do đái tháo đường.
– Tăng lipid máu.
– Cường chức năng tuyến giáp.
– Viêm nhiễm tuyến nước bọt.
– Quai bị.
– Thủng ruột non.
– Thủng ổ loét dạ dày tá tràng.
– Có thai.
– Chửa ngoài tử cung vỡ.

GIẢM HOẠT ĐỘ AMYLASE MÁU

Các nguyên nhân chính thường gặp là:
– Xơ gan.
– Viêm gan.
– Ung thư tụy.
– Bỏng nặng.
– Nhiễm độc giáp nặng.
– Nhiễm độc thai nghén (toxemia of pregnancy).

CÁC YẾU TỐ GÓP PHẦN LÀM THAY ĐỔI KẾT QUẢ XÉT NGHIỆM

– Mẫu bệnh phẩm bị vỡ hồng cầu có thể làm thay đổi kết quả xét nghiệm.
– Bệnh phẩm bị nhiễm bẩn nước bọt có thể gây tăng giả tạo kết quả xét nghiệm.
– Tăng triglycerid (> 5 lần giá trị bình thường cao) có thể gây tình trạng ức chế hoạt độ enzym. Suy thận cũng có thể gây tăng vừa hoạt độ amylase huyết thanh.
– Các thuốc có thể làm tăng hoạt độ amylase huyết thanh là: acetaminnophen, kháng sinh, aspirin, corticosteroid, estrogen, furosemid, thuốc kháng viêm không phải steroid, prednison, salicylat và các thuốc lợi tiểu nhóm thiazid.
– Các thuốc có thể làm tăng hoạt độ amylase niệu là: rượu, aspirin, bethanechol, codein, indomethacin, merperidin, morphin, pentazocin, thuốc lợi tiểu nhóm thiazid.
– Các thuốc có thể làm giảm hoạt độ amylase huyết thanh là: citrat, glucose, oxalat.
– Các thuốc có thể làm giảm hoạt độ amylase niệu là: fluorid, glucose.

LỢI ÍCH CỦA XÉT NGHIỆM ĐO HOẠT ĐỘ AMYLASE MÁU VÀ NƯỚC TIỂU

1. xét nghiệm không thể thiếu đối với tất cả các trường hợp đau bụng bị nghi vấn do nguồn gốc tụy và các trượng hợp đau bụng không rõ nguyên nhân.
2. Đo hoạt độ amylase huyết thanh thường được thực hiện để chẩn đoán phân biệt tình trạng đau bụng do viêm tụy cấp với đau bụng cần điều trị ngoại khoa do các nguyên nhân khác. Hoạt độ amylase huyết thanh bắt đầu tăng lên từ 3 – 6h sau khi xảy ra tình trạng viêm tụy cấp và đạt giá trị đỉnh vào khoảng giờ thứ 24. Hoạt độ này trở lại giá trị bình thường sau đó 2 – 3 ngày. Hoạt độ amylase niệu tăng cao trong vòng 7 – 10 ngày, vì vậy xét nghiệm hoạt độ amylase niệu là một xét nghiệm hữu ích để chứng minh có tình trạng viêm tụy cấp sau khi hoạt độ amylase huyết thanh đã trở về bình thường.
3. Cũng có thể định lượng hoạt độ amylase trong dịch cổ trướng hay dịch màng phổi. Tăng hoạt độ amylase trong các dịch này (>1000 U/L) gợi ý tràn dịch có nguồn gốc từ tụy.

CÁC HƯỚNG DẪN THỰC HÀNH LÂM SÀNG DỰA TRÊN Y HỌC BẰNG CHỨNG

Chẩn đoán viêm tụy cấp được nghi vấn ở các bệnh nhân có biểu hiện đau bụng vùng thượng vị với khởi đầu cấp tính, tăng nhanh trong mức độ và diễn biến không thuyên giảm. Hoạt độ amylase và/ hoặc lipase huyết thanh ≥ 3 lần giá trị bình thường được coi là có giá trị chẩn đoán.

CÁC CẢNH BÁO LÂM SÀNG

– Điển hình ra, phải đánh giá cả hoạt độ amylase và lipase huyết thanh đối với các trường hợp nghi ngờ viêm tụy cấp.
– Ở một số bệnh nhân bị viêm tụy cấp song không thấy có tăng bất thường enzym tụy.
– Một số bệnh nhân bình thường có tình trạng tăng amylase máu được biết dưới tên “macroamylase”. Tình trạng này được xác định khi bệnh nhân có tăng hoạt độ amylase máu song amylase niệu bình thường và không có tình trạng suy thận. Tăng cao bất thường hoạt độ amylase máu ở các bệnh nhân này là do amylase được gắn bất thường với một globulin huyết tương.

Nguồn: Các xét nghiệm thường quy áp dụng trong thực hành lâm sàng – Nhà xuất bản Y học – 2012
Chia sẻ bài viết:Share on FacebookShare on Google+Tweet about this on TwitterShare on LinkedInShare on TumblrShare on YummlyBuffer this pagePin on PinterestEmail this to someoneDigg thisShare on VK

Comments

comments

Leave a Reply